Wojna odbiera dzieciom poczucie bezpieczeństwa, zakłóca ich codzienność i może pozostawić ślady, które trudno dostrzec na pierwszy rzut oka. W artykule przyglądam się temu, jak doświadczenia przemocy, ucieczki i rozłąki wpływają na emocje oraz rozwój najmłodszych. Wyjaśniam, czym może objawiać się trauma i jak dorośli mogą wspierać dzieci, pomagając im odzyskać poczucie bezpieczeństwa i stopniowo wracać do równowagi.
Archiwum Akt Nowych przechowuje ponad 7 tys. rysunków polskich dzieci wykonanych po II wojnie światowej. Wiele z nich powstało w 1946 r. po konkursie tygodnika „Przekrój”, ogłoszonym za zgodą Ministerstwa Oświaty. Udział wzięły tysiące dzieci; najmłodszy uczestnik miał 2 lata i 3 miesiące. Nagrodę stanowiły kilogram cukierków i 4 kilogramy cukru — wówczas zapewne bardzo atrakcyjna.

Na pożółkłym papierze dzieci narysowały egzekucje, płonące domy, aresztowania bliskich, kolejki po chleb i konfiskaty zwierząt. Podpisy brzmią jak bolesne zeznania: „Moja mama. Niemcy zamordowali moją mamę” oraz „Niemiec mnie bije, bo pasłem kozę”. Dzieci rysowały z pamięci lub wyobraźni, lecz nawet prace niezwiązane z konkretnym wydarzeniem pokazują, jak wojna przenikała ich codzienność. Kilka prostych kresek wystarcza, by dostrzec zapisane w nich emocje.
Strach i utrata domu wracają w dziecięcych rysunkach
Zbiór „Mom, I See War” obejmuje ponad 10 tys. współczesnych prac ukraińskich dzieci. Powracają w nich motywy znane z polskich rysunków: schrony w piwnicach, bomby, płonące bloki i ucieczka z domu. Dziesięcioletnia Anastazja z Odessy narysowała schron, a 12-letni Danilo z Chersonia — płonący blok i samolot. Zestawienie prac z 1946 r. ze współczesnymi ukazuje podobne obrazy strachu, rozłąki i utraty bezpiecznego miejsca. Rysunki polskich dzieci pokazano pod koniec lat 80. w Japonii; później ich kopie zestawiono z pracami ukraińskimi na wystawie „Mamo, ja nie chcę wojny!”.
Młodszym dzieciom rysowanie może ułatwiać wyrażanie przeżyć, dlatego pomaga im komunikować lęk, tęsknotę i żałobę, a czasem także wspiera autoterapię. Po wojnie pedagodzy i psycholodzy analizowali rysunki, ankiety, rozmowy, obserwacje i sny, by zrozumieć wpływ przemocy na dzieci. Udało się odnaleźć kilkanaście osób, które stworzyły dawne prace, jednak cały zbiór wciąż czeka na digitalizację, ponieważ papier niszczeje. Zachowanie tych świadectw pozwala poznać doświadczenia dzieci, które nie walczyły, lecz mierzyły się z głodem, biedą, zagrożeniem i stratą.
Jak wspierać dzieci dotknięte wojną
Wspieraj dziecko, uwzględniając jego potrzeby, tempo i sposób wyrażania emocji. Zwracaj uwagę na skutki wojennej traumy, ale nie wymuszaj rozmowy.
- Zapewnij poczucie bezpieczeństwa. Stwórz spokojne, przewidywalne otoczenie, utrzymuj codzienną rutynę i bądź blisko jako zaufana osoba. Zagrożenie, ucieczka, głód, rozłąka i utrata bliskich mogą długo wpływać na samopoczucie dziecka.
- Słuchaj, ale nie wymuszaj zwierzeń. Pozwól dziecku zdecydować, czy chce opowiedzieć o swoich przeżyciach. Jednym pomaga rozmowa, inne wolą milczeć. Przyjmuj jego słowa bez oceniania i nie zakładaj, że rozumie mniej, niż rozumie w rzeczywistości.
- Pozwól wyrażać emocje na różne sposoby. Rysowanie, zabawa i opowiadanie mogą pomóc dziecku wyrazić to, czego nie umie ubrać w słowa. Nie traktuj rysunku jako dosłownego zapisu wydarzeń ani nie proś o rysowanie na siłę — może przedstawiać wspomnienie lub wyobrażenie.
- Uznaj codzienne trudności. Dziecko może obawiać się nie tylko bombardowań i przemocy, lecz także braku jedzenia, domu czy ubrań, rozłąki z rodziną i o bliskich. Nie umniejszaj tych doświadczeń ani nie porównuj ich z przeżyciami innych dzieci.
- Nie oczekuj szybkiego powrotu do dawnych zachowań. Wojna może zmusić dziecko do przedwczesnej samodzielności, a po ustaniu zagrożenia utrudnić mu przystosowanie się do szkolnej dyscypliny i spokojniejszego życia. Reaguj cierpliwie, stawiaj jasne granice i dostosuj oczekiwania do jego wieku oraz doświadczeń.
- Włącz zabawę i codzienne aktywności. Zapewnij dziecku czas na odpoczynek, naukę, radość i kontakt z rówieśnikami. Zabawa nie oznacza, że zapomniało o wojnie — pomaga mu zachować poczucie normalności.
- Skorzystaj z pomocy specjalisty, jeśli trudności się utrzymują. Gdy dziecko długo odczuwa silny lęk, wycofuje się, ma problemy ze snem lub nie radzi sobie w codziennym życiu, skonsultuj się z psychologiem dziecięcym. Dobierz wsparcie do jego potrzeb i nie zmuszaj go do szczegółowego odtwarzania traumatycznych wydarzeń.
Trauma wojenna a rozwój emocjonalny i codzienne życie dziecka

Wojna odbiera dziecku poczucie bezpieczeństwa: codzienność może nagle zmienić się w ucieczkę, alarmy, schrony i rozłąkę z bliskimi. Lęk często trwa także po ustaniu ostrzału i wraca w koszmarach, napadach płaczu, problemach z koncentracją lub niechęci do rozmowy. Rysunki mogą wyrażać to, czego dziecko nie potrafi opisać: płonące domy, samoloty, ciała, piwnice czy rodziny szukające schronienia.
Wojna wpływa również na rozwój emocjonalny i relacje. Jedno dziecko szuka bliskości i zadaje pytania, inne zamyka się w sobie albo staje się nadmiernie samodzielne, czujne lub drażliwe. Po powrocie do szkoły i codziennych zasad trudno od razu odnaleźć się w spokojniejszym rytmie — zwłaszcza jeśli wcześniej dziecko zdobywało jedzenie lub opiekowało się młodszym rodzeństwem. Dlatego warto słuchać go bez pośpiechu i nie wymagać, by zawsze było „dzielne”.
Małe rytuały przywracają dziecku poczucie bezpieczeństwa

Przewidywalne rytuały pomagają odzyskać poczucie bezpieczeństwa: wspólny posiłek, stała pora snu, znana droga do szkoły czy chwila spokojnej zabawy. Dorośli powinni mówić prawdę językiem dostosowanym do wieku, uprzedzać o zmianach i — gdy to możliwe — dawać dziecku wybór. Rysowanie, opowiadanie historii i zabawa ułatwiają wyrażanie emocji, jednak nie należy zmuszać dziecka do wspominania ani traktować każdej pracy jako dosłownego zapisu wydarzeń. Trzeba też pamiętać o głodzie, zmęczeniu, braku własnych rzeczy i tęsknocie za domem.
W codziennym wspieraniu dziecka pomocne mogą być następujące działania:
- utrzymywanie przewidywalnych rytuałów, takich jak wspólny posiłek i stała pora snu;
- słuchanie bez pośpiechu i rozmowa dostosowana do wieku dziecka;
- umożliwianie wyrażania emocji przez zabawę, rysowanie lub opowiadanie historii;
- zwracanie uwagi na potrzeby związane z odpoczynkiem, jedzeniem i tęsknotą za domem.
Jeśli lęk, bezsenność, wycofanie lub wybuchy złości utrudniają naukę i kontakty z rówieśnikami, warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym. Niekiedy wsparcia potrzebuje cała rodzina, ponieważ opiekunowie także zmagają się ze stresem i stratą. Życzliwa obecność dorosłego nie wymazuje wojennych doświadczeń, ale pomaga dziecku odzyskiwać zaufanie i poczucie wpływu, a także wracać do nauki, przyjaźni, śmiechu i zabawy.
Jak dzieci wyrażają lęk, stratę i tęsknotę
Dzieci nie zawsze mówią, że się boją lub tęsknią — czasem rysują płonący dom, samolot nad miastem, piwnicę-schronienie albo spakowany plecak. W ponad 7 tysiącach powojennych prac polskich dzieci i około 10 tysiącach rysunków dzieci z Ukrainy powtarzają się obrazy ucieczki, rozłąki, głodu i troski o bliskich. Jako autorka szczególnie dostrzegam czułość ukrytą w tych prostych kreskach.
Lęk przybiera postać czołgu, wybuchu czy ciemnej piwnicy, ale także pustego miejsca przy stole albo dłoni mocno ściskającej rękę mamy. Dzieci pokazują stratę wprost — rysują grób, trumnę lub nieobecnego rodzica — albo zapisują ją krótkim zdaniem, na przykład „Moja mama”. Tęsknotę wyrażają też obrazy drogi powrotnej, rodzinnego domu i rozłąki z bliskimi. Nawet rysunek z wyobraźni może mówić o tym, co dziecko słyszało, zapamiętało lub czego się boi.
Kilka kresek, w których dziecko szuka bezpieczeństwa
Młodszym dzieciom łatwiej narysować emocje, niż nazwać je słowami. Kilka kresek może wyrazić strach, gniew, smutek i trudne pytania. Rysowanie pomaga niektórym dzieciom uwolnić napięcie, inne zaś wolą milczeć i nie wracać do bolesnych wspomnień. Dlatego nie naciskajmy na opowieść: bądźmy obok, przyjmijmy rysunek bez oceniania i zapytajmy, czy dziecko chce o nim mówić. Jeżeli zgłębiasz tę tematykę to sprawdź, jak rozpoznać przekarmienie dziecka piersią.
Rysunki pokazują również potrzebę zwyczajności: kwiat obok zniszczonego domu, zabawkę przy spakowanych rzeczach czy zwierzę niesione podczas ucieczki. Te szczegóły nie umniejszają lęku ani straty, lecz świadczą o tym, że dziecko nadal szuka bliskości, nadziei i bezpieczeństwa. Uważne słuchanie, ciepły gest oraz przewidywalny rytm dnia pomagają mu poczuć, że nie musi mierzyć się z trudnościami samotnie.
Ciekawostka: dzieci często umieszczają w rysunkach siebie blisko zaufanej osoby lub przedmiotu — taki szczegół może być wskazówką, gdzie szukają poczucia bezpieczeństwa, ale sam w sobie nie pozwala diagnozować traumy.
Wsparcie po wojnie: rozmowa, twórczość i poczucie bezpieczeństwa
Po wojnie dzieci, które doświadczyły bombardowań, głodu, rozłąki lub straty bliskich, mogą długo odczuwać napięcie, mieć problemy ze snem i nie ufać dorosłym. Jeśli ciekawią cię takie treści, odkryj rodzinne hotele nad morzem z małpim gajem. Pomagają cierpliwa obecność, rozmowa bez nacisku, stały rytm dnia i jasne wyjaśnianie, co wydarzy się dalej. Nie każde dziecko chce mówić o swoich przeżyciach: czasem potrzebuje milczenia, a czasem wielokrotnie wraca do tych samych wspomnień.
Najmłodszym trudno ubrać emocje w słowa, dlatego mogą wyrażać je przez rysowanie, zabawę klockami czy układanie historyjek z obrazków. Archiwalny zbiór prac polskich dzieci po II wojnie światowej liczy ponad 7 tys. rysunków, a współczesny zbiór rysunków dzieci z Ukrainy — około 10 tys. W obu powracają obrazy płonących domów, schronów, ucieczki z plecakiem i nieobecnych bliskich. Uważne przyjęcie rysunku może stać się początkiem ważnej rozmowy.
W codziennym wsparciu dziecka mogą pomóc następujące działania:
- zapewnienie stałego rytmu dnia i uprzedzanie o zmianach;
- rozmowa bez nacisku oraz uszanowanie potrzeby milczenia;
- proponowanie twórczych aktywności, takich jak rysowanie, lepienie czy śpiewanie;
- konsultacja z psychologiem dziecięcym, jeśli lęk, koszmary lub wycofanie utrudniają codzienne życie.
Małe gesty i twórczość pomagają dziecku odzyskać sprawczość
Zamiast oceniać pracę lub wypytywać o szczegóły, pozwól dziecku opowiedzieć tyle, ile chce, i zapytaj, czego teraz potrzebuje. Możecie razem rysować, lepić z gliny, śpiewać albo stworzyć album, w którym obok trudnych wspomnień znajdą się bezpieczne miejsca, życzliwe osoby i plany na jutro. Twórczość nie zastąpi profesjonalnej pomocy, ale daje dziecku wybór i pomaga odzyskać poczucie sprawczości.
Powtarzalne gesty wzmacniają poczucie bezpieczeństwa: posiłki o podobnej porze, spokojne miejsce do odpoczynku, znajoma osoba odbierająca dziecko ze szkoły oraz uprzedzanie o zmianach. Jeżeli ciekawią cię takie treści, sprawdź, kiedy bezpiecznie zabrać dziecko na basen. Jeśli lęk, koszmary lub wycofanie utrudniają codzienne życie, skonsultuj się z psychologiem dziecięcym, najlepiej znającym się na traumie i pracy z rodzinami po doświadczeniach wojennych. Dzięki rozmowie, twórczości i życzliwej obecności dziecko może stopniowo odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa.
Najczęstsze pytania i odpowiedzi (FAQ)
Jak wojna wpływa na poczucie bezpieczeństwa i emocje dziecka?Wojna może wywoływać długotrwały lęk, smutek, drażliwość i nieufność. Dziecko może mieć koszmary, problemy z koncentracją, wycofywać się albo silnie szukać bliskości. Skutki mogą utrzymywać się także po ustaniu bezpośredniego zagrożenia.
W jaki sposób dzieci mogą wyrażać wojenne doświadczenia?Nie zawsze potrafią opowiedzieć o przeżyciach, dlatego mogą wyrażać emocje przez rysowanie, zabawę lub opowiadanie historii. Rysunki mogą przedstawiać strach, rozłąkę i tęsknotę, ale nie należy traktować ich jako dosłownego zapisu wydarzeń ani podstawy do diagnozy.
Jak dorosły może wspierać dziecko dotknięte wojną?Warto zapewnić mu spokojne, przewidywalne otoczenie, utrzymywać codzienną rutynę i uważnie słuchać bez wymuszania zwierzeń. Pomocne są też zabawa, twórcze aktywności oraz uznawanie trudności związanych z rozłąką, głodem czy utratą domu.
Dlaczego nie należy oczekiwać, że dziecko szybko wróci do dawnego zachowania?Doświadczenia wojenne mogą zmienić sposób, w jaki dziecko reaguje na ludzi i codzienne zasady. Może być nadmiernie samodzielne, czujne lub drażliwe, a powrót do spokojniejszego rytmu może wymagać czasu. Pomagają cierpliwość, jasne granice i oczekiwania dostosowane do wieku oraz doświadczeń dziecka.
Kiedy warto skonsultować się z psychologiem dziecięcym?Gdy silny lęk, problemy ze snem, wycofanie lub wybuchy złości utrzymują się i utrudniają naukę albo codzienne relacje, warto skorzystać z pomocy specjalisty. Wsparcie powinno odpowiadać potrzebom dziecka i nie zmuszać go do szczegółowego odtwarzania traumatycznych wydarzeń.












